De arend werd als ongedierte beschouwd

‘Daar! Op het ijs! Kijk!’ zegt bioloog Thomas Neumann terwijl hij mij zijn verrekijker aanreikt. We hadden al een groot deel van de ochtend gezocht; we hadden over landweggetjes gereden en gezwoegd door de besneeuwde bossen van Sleeswijk-Holstein, de noordelijkste deelstaat van Duitsland. Daar zit hij dan, de zeearend, schijnbaar onverstoorbaar op de Mechower See, een deels bevroren meer ongeveer 10 kilometer ten zuiden van Lübeck.

‘Het is een wat ouder mannetje. Dat kun je zien aan zijn witte kop en gele snavel,’ legt Neumann uit. ‘Hij is op zoek naar zijn middagmaal.’ Alert en met arendsogen houdt de vogel een groep wilde eenden 50 meter verderop in de gaten. Hij zoekt de zwakste vogels uit en plant zijn aanval. Plotseling spreidt hij zijn enorme, bruine vleugels en schiet de lucht in. Het is een schitterend schouwspel. Mijn gids schat dat de vogel een spanwijdte heeft van 2,3 meter en ongeveer 6 kilo weegt.

Neumann (62) is een beer van een vent. Hij grinnikt tevreden, opgetogen dat hij me een zeearend heeft kunnen laten zien. Niet dat hij daar serieus aan twijfelde. Tegenwoordig, zegt hij, kan iedereen in het merengebied van Mecklenburg – een 400 kilometer lange keten van meren en bossen in het noorden van Duitsland – vrijwel zeker een arend spotten.

Dat is niet alleen leuk voor vogelaars. De arend, of adelaar, staat al sinds de tijd van Karel de Grote, twaalf eeuwen geleden, symbool voor kracht en macht. Het dier is afgebeeld op de wapens van Duitse steden, staten, koninkrijken, republieken en keizerrijken. En ook nu nog siert de vogel de Duitse euromunt, en ook de shirts van het Duitse elftal. De adelaar is een eeuwenoud nationaal icoon.

Wat Neumann, hoofd van de natuurgebieden van het Wereld Natuurfonds WWF, niet vertelt is dat zonder hem en zijn medewerkers de zeearend, symbool van onoverwinnelijkheid, waarschijnlijk uit het Duitse luchtruim zou zijn verdwenen. In de praktijk was de roofvogel van vlees en bloed een stuk minder populair dan de adelaar uit de mythen. Hij jaagde op wild en gevogelte. Eeuwenlang beschouwden grootgrondbezitters, jagers en vissers hem daarom als ongedierte.

Duitsland verbood de jacht op arenden in 1930. Maar dat bood slechts kort respijt. Door landbouwgif raakten meren en de voedselketen vervuild. ‘Bij autopsie van dode arenden troffen we complete gifcocktails aan,’ zegt de zeearenddeskundige.

Neumann groeide op in de buurt van Mölln, in het merengebied en de bossen van Sleeswijk-Holstein. Als kind al raakte hij gefascineerd door de roofvogel. Toen hij hoorde dat de arend zeldzaam was, ging hij ernaar op zoek. Tegen de tijd dat hij biologie ging studeren aan de Christian Albrechts Universiteit had hij zeven arendkoppels gevonden en werkte hij samen met de vooraanstaande ornitholoog dr. Heinz Brüll.

De vogels waren door gif, zoals DDT, zo verzwakt dat ze aan het begin van de jaren zeventig vrijwel geen jongen meer voortbrachten. Neumann vreesde dat de vogels ten dode opgeschreven waren omdat DDT tot wel 20 jaar in het milieu kan achterblijven. Gelukkig bleek dat nadat het landbouwgif in 1975 werd verboden de arenden over een opmerkelijke veerkracht beschikten. De vogelstand nam al snel weer toe. Neumann, nu in dienst van het WWF, wist een groeiend aantal boswachters, jagers en grondbezitters te motiveren de arend te helpen beschermen. ‘Vroeger doodden jullie de arenden,’ hield Neumann hen voor. ‘Nu is het tijd dat jullie iets voor hen terugdoen.’

Een eeuw geleden waren er nog zeker100.000 lynxen

Het zag er lang naar uit dat ’s werelds meest bedreigde grote kattensoort, de Iberische lynx, de eerste katachtige zou zijn die zou uitsterven sinds het verdwijnen van de sabeltandtijger 10.000 jaar geleden. In korte tijd had de opmars van de mens met zijn snelwegen, vakantiehuisjes en intensieve landbouw de leefomgeving van de lynx rond de Middellandse Zee verwoest. Konijnen, het belangrijkste voedsel van de lynx, waren gedecimeerd door ziekten. En ondanks een al jaren bestaand jachtverbod werden ze doodgeschoten door grondbezitters en jachtopzieners. Honderd jaar geleden waren er nog 100.000 lynxen verspreid over het Iberisch schiereiland. In 2002 waren ze in Portugal volledig verdwenen en in Spanje, in de districten Doñana en Sierra Morena in Andalusië, liepen nog slechts 150 dieren in het wild rond en vier in gevangenschap.

De lynx is een aaibaar ogend dier, een soort kruising tussen een luipaard en een huiskat. In de 20ste eeuw hadden slechts weinig mensen oog voor zijn lot. Maar toen, halverwege de jaren negentig, aldus dierenarts en zoöloog dr. Astrid Vargas, ‘werden de Spanjaarden zich bewust van de situatie van de lynx, maar het duurde nog een tijd voor actie werd ondernomen.’

Vargas, die eerder leiding gaf aan een project om de zwartvoetbunzing te redden in het Amerikaanse Wyoming, keerde terug naar Spanje om te helpen een actieplan voor de lynx te ontwerpen. ‘Aangezien de mens verantwoordelijk is voor zijn achteruitgang, voelde ik me verplicht er iets aan te doen,’ legt ze uit.

In 2004 begon Vargas bij El Acebuche in het nationaal park Doñana met het koppelen van de zes lynxen die ze daar hadden. Die dieren waren in het wild gevangen. De volgende lente werden drie welpjes geboren, waarvan er twee overleefden. Het jaar daarna werden er vier geboren en drie overleefden. Vorig jaar werd er gezorgd voor 19 in gevangenschap geboren welpjes.

‘We hoopten op 35 dieren, maar inmiddels zijn het er al 55,’ vertelt Vargas. Om inteelt te voorkomen laten Vargas en de aan het project verbonden geneticus alleen dieren paren die geen familie zijn. In het ideale geval zijn ze elk afkomstig uit een van de twee nog resterende enclaves in Andalusië. En soms kunnen ze een onverwachte nieuweling verwelkomen, zoals Alfonso, een 10-jarige wilde lynx die op een snelweg werd aangereden en voor dood werd achtergelaten: iets wat maar al te vaak voorkomt. Alfonso verloor een poot en een oog. Maar toen hij hersteld was sloot hij zich in El Acebuche aan bij een vrouwtje en dit seizoen paarde hij met haar.

In het wild zijn de lynxpopulaties intussen met bijna een derde toegenomen tot meer dan 200 dieren. Een van de succesverhalen daar is dat van Viciosa, een ondervoed vrouwtje dat nog slechts 5,5 kilo woog – de helft van het normale gewicht – en vol littekens en wonden zat door een gevecht. De lynx werd in Doñana verzorgd, herstelde, kwam weer op gewicht en beviel een maand na haar vrijlating in het wild van drie jongen. ‘We gingen van min een naar plus vier,’ zegt Vargas trots.

De jacht op wolven is sinds tien jaar verboden

Toen de Poolse biologe Sabina Nowak bijna 20 jaar geleden campagne begon te voeren voor de bescherming van wolven, werd er nog voor de sport op hen gejaagd. In het westen van Polen waren ze verdwenen. In het midden en oosten van het land waren er misschien nog 400 over. De eerste keer dat ze een wolf in het wild zag was in 1994, in het Bialowiezawoud in het zuiden van het land. ‘Het was maar een glimp,’ herinnert ze zich, ‘maar ik was enorm opgewonden.’ Het was tekenend voor hun treurige lot dat Nowak, die haar academische studies wijdde aan vleeseters, zo lang moest wachten.

Als wetenschapper wist Nowak dat wolven een belangrijke rol spelen in het ecosysteem van het bos, omdat ze de aantallen herten en vooral reeën in toom houden. Een groot deel van de Poolse bossen is staatsbezit. En dus zette ze in Twardorzeczka in de Karpaten de ‘Vereniging voor Natuurwolven’ op en begon met succes te vechten voor een wetswijziging. In 1998 werd de jacht op wolven in heel Polen verboden. Het was een doorbraak, maar beslist geen garantie. Op het platteland oogstte ze weinig bijval met haar lezingen, seminars en workshops. Wat ze moest doen, begreep Nowak, was aantonen dat mensen en wolven naast elkaar konden bestaan. ‘Ik kon de boeren niet dwingen van wolven te houden, maar ik kon hen wel helpen om met ze te leven,’ legt ze uit.

Wolven zijn slimmer dan honden en ze accepteren de aanwezigheid van mensen, zegt Nowak. Haar onderzoek laat zien dat ze zelden boerderijdieren aanvallen; schapen, geiten en ander vee vormen slechts 5 procent van hun voedsel. Nowak bood de getroffen boeren aan te helpen bij het verbeteren van de bescherming van de veestapel. Een van haar ideeën was ‘fladry’, een verplaatsbare omheining van stokken, touw en stroken textiel waarmee de wolven buiten gehouden worden.

Verder doneerde ze pups van de Tatra herdershond aan getroffen boeren. Het is een waakzaam ras dat groter is dan een wolf. Tot nu toe heeft Nowak meer dan 20 pups weggegeven en op de boerderijen waar zij opgroeiden is nooit meer vee door wolven geroofd.

Tot haar grote genoegen ontdekte ze vijf jaar geleden dat de wolven waren teruggekeerd in de westelijke Karpaten en daar ook weer roedels vormden. Ze schat de totale populatie in Polen nu op ongeveer 750, ruwweg tweemaal zoveel als toen zij met haar campagne begon. ‘Elk jaar wordt de situatie beter,’ zegt Nowak. ‘Als ik een wolf was zou ik hier willen wonen.’