KERNENERGIE, HET ANTWOORD OP DE CRISIS

Toen Ursula Naccache haar vier kleinkinderen op bezoek kreeg in haar flat in Parijs, beloofde zij hun een verrassing: ‘Als jullie nu snel je pyjama aandoen, zet ik speciaal voor jullie de lichten van de Eiffeltoren aan.’

De kinderen wisten niet dat de toren elk uur even verlicht wordt en stonden in hun pyjama samen voor het raam terwijl Ursula, met één oog op de klok, de afstandsbediening van de tv op de toren richtte en met veel vertoon een knopje indrukte.

‘Voilà!’ lachte ze en de kinderen juichten toen de toren werd verlicht door 20.000 lampen.

Deze sluwe grootmoeder is niet de enige tovenaar in Frankrijk. Het hele land lacht, omdat het wordt verlicht door een overvloedige voorraad goedkope elektriciteit. En deze energie is zo schoon dat de Fransen per persoon een derde minder broeikasgassen produceren dan het Europees gemiddelde.

‘Wij laten zien hoe je je afhankelijkheid van olie kunt verminderen, uitstoot kunt beperken en toch de goedkoopste elektriciteit ter wereld kunt krijgen,’ aldus de Franse president Nicolas Sarkozy.

Hoe? Met kernenergie. Bijna tachtig procent van de elektriciteit in Frankrijk wordt opgewekt door de 58 kernenergiecentrales in het land. Met ‘geen olie, geen kolen en geen keuze’ ging Frankrijk halverwege de jaren 70 volop voor kernenergie en exporteert daarvan nu zo’n zestien procent naar buurlanden.

Hoewel 143 kernenergiecentrales in veertien EU-landen ongeveer een derde van de elektriciteit leveren, is kernenergie toch vooral een ondergeschoven kindje. De ramp in Tsjernobyl, 24 jaar geleden, speelt daarin natuurlijk nog altijd een belangrijke rol. Maar ook het nog niet opgeloste probleem van de opslag van nucleair afval weerhield veel regeringen er tot nu toe van in de sector te investeren. Nu die regeringen op zoek zijn naar forse bezuinigingen om hun schulden terug te dringen, komt kernenergie weer in beeld als een goedkoop alternatief voor fossiele brandstoffen. In Oost-Europa zouden ze maar wat graag overstappen op een energiebron die betrouwbaarder is dan gas uit Rusland (dat in 2006 en 2009 de gaskraan sloot). In West-Europa raken daarnaast de reserves in de Noordzee langzaam uitgeput. En tot slot voelen regeringen de druk om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Kernenergie lijkt dan aantrekkelijk: niet alleen schoon, maar ook beschikbaar. ‘Overal ter wereld maakt kernenergie een comeback,’ aldus John Ritch, hoofd van de World Nuclear Association.

De sector zit niet stil en is in technisch opzicht Tsjernobyl reeds lang uit het zicht verloren. Generatie III reactors, zogenaamde European Pressurized Reactors, staan gepland in Engeland en zijn in aanbouw in Frankrijk en Finland. Ze beloven een brandstofbesparing van 17 procent, 30 procent minder afval en 36 procent meer energie.

Zwitserland overweegt zijn bestaande centrales te vervangen door nieuwe. Zweden heeft dat al besloten en Finland bouwt er twee extra bij. Spanje en België verlengen de levensduur van bestaande centrales. Zelfs in Nederland lijkt sinds het aantreden van de nieuwe regering plaats voor een of twee extra centrales. Momenteel zijn er in heel Europa vier centrales in aanbouw en wordt binnenkort begonnen met nog negen.

De draai die de Duitse bondskanselier Angela Merkel maakte is tekenend voor de revival van kernenergie in Europa. Hoewel maar een derde van de Duitsers achter haar voornemen staat, kondigde ze in september aan de vergunning van de 17 kerncentrales in het land te willen verlengen. Volgens de planning zouden ze in 2022 gesloten worden, maar nu mogen ze van haar zeker nog 8 tot 14 jaar langer draaien. Mits het parlement en de hoge raad akkoord gaan.

De stap is des te opmerkelijker omdat Duitsland tot nu toe zwaar heeft ingezet op wind- en zonne-energie. Zo’n 16 procent van de elektriciteit in het land komt uit die bronnen. En recentelijk is nog een besluit genomen om tot 2030 25.000 MW aan windmolens in de Noord- en Oostzee te bouwen. Dat komt neer op 20 kerncentrales. En met zonne-energie hoopt men nog eens 3000 MW per jaar toe te voegen.

Maar de prijs die Duitsland voor deze duurzame energie betaalt is enorm, aldus het economisch instituut RWI in Essen. De kosten van subsidies om slechts 0,6 procent van Duitslands elektriciteit op te wekken met zonnepanelen in de laatste tien jaar bedroegen volgens het rapport 52,3 miljard euro. Dit was genoeg geweest voor de bouw van ten minste zes kerncentrales. Subsidies voor windenergie bedroegen in totaal 20,4 miljard euro, of drie kerncentrales.

Manuel Frondel, die het RWI-rapport schreef: ‘Het Duitse beleid kost veel geld zonder enig effect op de CO2-uitstoot, werkgelegenheid, energieveiligheid of technologische innovatie. Kernenergie is daarentegen een geloofwaardig alternatief en erg milieuvriendelijk.’

Zelfs vooraanstaande milieuactivisten zijn het hiermee eens. ‘Duitsland is een goede waarschuwing,’ zegt Chris Goodall, die enkele grote milieubewegingen in Groot-Brittannië en de VS vertegenwoordigt en ooit betrokken was bij de oprichting van Greenpeace. Hij staat achter kernenergie. ‘Ondanks hoge subsidies voor zonnepanelen, hebben deze nog niet eens één procent van de elektriciteitsopwekking van fossiele brandstoffen vervangen.’

Wetenschapper James Lovelock, bekend van de Gaia-theorie (over hoe de aarde zichzelf beschermt alsof deze een levend organisme is), voegt hieraan toe: ‘Kernenergie is de enige milieuvriendelijke oplossing.’

Is kernenergie echt milieuvriendelijk? Dit zijn de voornaamste argumenten:

• Kernenergie garandeert een stabiele elektriciteitsproductie. Windmolens produceren slechts 22 procent van de tijd energie en zonnecellen werken niet in slecht weer of in het donker. Daardoor zal er altijd een back-upcentrale aanwezig moeten zijn – nu vaak een kolencentrale – die alle voordelen van de lage CO2-uitstoot tenietdoet.
• Stralingslekken zijn klein en binnen EU-limieten. Ook de enorme opwerkingsfabriek in het Franse Cap de la Hague, nabij Cherbourg, die in het verleden in opspraak is gekomen vanwege diverse lekken, heeft een beperkte invloed op de omgeving. Een Europees onderzoek kon tien jaar geleden geen direct verband leggen met de fabriek en een licht verhoogd risico op leukemie in de regio.
• Afgezien van de 56 mensen die door de ramp in Tsjernobyl stierven, zijn er nooit burgerslachtoffers gevallen door een nucleair ongeluk. Kolen, olie, gas en zelfs waterkracht veroorzaken veel meer ongevallen en vervuiling door fossiele brandstoffen doodt jaarlijks duizenden mensen. Volgens een Amerikaans onderzoek is het gevaarlijker om in de financiële sector te werken dan in de nucleaire. En wat betreft de kerncentrale als mogelijk terroristisch doelwit: zelfs met een vliegtuig zul je grote moeite hebben het betonnen pantser te vernielen.
• Als een kerncentrale eenmaal draait, levert ze de goedkoopste vorm van energie. Het Duitse ministerie van Economische Zaken schat de gemiddelde kosten op 2,65 cent per kWu, tegen 3,35 voor kolen, 4,3 voor waterkracht, 4,9 voor gas, 9 voor wind en 54 voor zonne-energie. Neem daarin ook het effect op de volksgezondheid en het milieu mee en de kosten van elektriciteit uit kolen zouden verdubbelen, aldus een rapport van de Europese Commissie.

Een vergelijking: een halve vrachtwagen met nucleaire brandstof levert evenveel energie als een olietanker. Drie tot vier van deze vrachtwagens verlichten een derde van Parijs en haar voorsteden – inclusief de Eiffeltoren – gedurende zo’n vijftien maanden. Om hetzelfde te bereiken met kolen heeft een centrale elke twaalf minuten een treinwagon met twintig ton kolen nodig.

Maar het is de achterzijde van de sector waar de meeste mensen zich zorgen over maken: radioactief afval dat duizenden jaren lang gevaarlijk blijft. Waar laat je het? De Fransen bedachten een manier om dit ‘afval’ te recycleren. Zo’n 95 procent van de gebruikte brandstof kan worden hergebruikt: een deel als brandstof voor bestaande reactors en de rest wordt opgeslagen voor later. ‘Dankzij zijn voorraad afval heeft Frankrijk nu voor duizenden jaren aan brandstof,’ zegt Philippe Pradel, voormalig medewerker van de CEA, een door de Franse overheid gesponsord onderzoeksinstituut.

Een terroristische aanslag met dit kernafval is onwaarschijnlijk. ‘Er zijn eenvoudiger manieren om een veel groter aantal mensen te doden dan met kernafval,’ aldus Pradel. ‘En met afval kun je geen kernbom maken.’

Slechts vier procent van de gebruikte splijtstof kan worden aangemerkt als hoogradioactief afval dat eeuwenlang moet worden opgeslagen. Dit wordt gemengd met de ruwe ingrediënten van glas bij hoge temperaturen, in stalen houders geplaatst en opgeslagen in diepe schachten.

Maar nucleaire experts beweren dat ook de zorgen om dit afval binnenkort overbodig zijn. Een consortium van 12 landen plus de EU werkt aan het ontwerp van Generatie IV reactors. ‘Ze zullen draaien op het afval van andere centrales, brandstof maken voor de toekomst, 100 keer minder uranium verbruiken en 1000 keer minder afval produceren,’ zegt Jean-Claude Garnier, hoofd innovatie bij de CEA.

De wetenschappers hopen dit te bereiken met spectaculaire nieuwe ontwikkelingen, zoals deze: de belangrijkste bron van straling in kernafval is technetium 99 dat 210.000 jaar gevaarlijk blijft. Wanneer dit materiaal in een reactor wordt omgezet in een andere stof – ruthenium – verandert de gevaarperiode in 16 seconden. ‘Dat vaagt het hele probleem weg,’ aldus wetenschapper Bernard Vray.

Toekomstdroom? Niet echt: al in 2012 beslissen wetenschappers welke van de zes prototypes ze gaan bouwen. Die bouw start in 2015 en de centrale kan dan tussen 2020 en 2025 draaien. ‘Dit geeft kernenergie een geheel nieuwe dimensie,’ zegt Pradel. ‘Het is een oplossing die eeuwen kan meegaan.’

Hans Blix, voormalig hoofd van het Internationaal Atoomagentschap van de VN, steunt de plannen. ‘Wind en zon zijn overal, maar je moet ze wel oogsten. Met 1 kilo uranium kun je zo 50.000 kWh elektriciteit opwekken.’

De spectaculaire vooruitgang die kernwetenschappers maken wekt vertrouwen bij Europese politici. Ze weten dat hoewel de investering hoog is, de prijs van kernenergie te laag is om te negeren. En energie is een essentieel onderdeel van de economie.

Het is nu aan de politiek om het publiek te overtuigen van de noodzaak. Anders doven straks de lichten in Europa – en zal een oma uit Parijs een nieuwe manier moeten vinden om haar kleinkinderen om de tuin te leiden.